Tuy nhiên, tốc độ mở rộng diện tích đang vượt xa định hướng quy hoạch. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, diện tích sầu riêng cả nước năm 2026 đã vọt lên 200.000ha (gấp đôi quy hoạch ban đầu), với sản lượng ước đạt 2,08 triệu tấn, tăng 2,4 lần về diện tích và hơn 3 lần về sản lượng so với năm 2021. Đáng chú ý, hiện mới chỉ có gần 130.000ha cho thu hoạch. Khi toàn bộ 200.000ha bước vào thời kỳ khai thác với năng suất bình quân 16 tấn/ha, sản lượng sẽ vượt ngưỡng 3,2 triệu tấn, tạo ra sức ép dư cung cục bộ cực lớn nếu thị trường không kịp hấp thụ.

Hệ quả của phát triển tự phát đã nhanh chóng bộc lộ khi ĐBSCL và Đông Nam Bộ bước vào chính vụ. Tại nhiều địa phương như Vĩnh Long, Đồng Tháp…, giá thu mua sầu riêng Ri6 có thời điểm rơi xuống mức 20.000-25.000 đồng/kg, thấp hơn nhiều so với chi phí sản xuất (30.000-40.000 đồng/kg), đẩy nhiều nhà vườn vào cảnh thua lỗ. Ngược lại, tại các vùng chuyên canh theo hướng hữu cơ, VietGAP như Lâm Đồng, giống Monthong vẫn duy trì mức giá ổn định 72.000-74.000 đồng/kg. Sự phân hóa này phản ánh rõ quy luật khắc nghiệt: thị trường đã bắt đầu từ chối những vùng trồng chạy theo quy mô diện tích mà buông lỏng chất lượng.

Bên cạnh áp lực cạnh tranh từ các đối thủ lớn như Thái Lan hay sự nổi lên nhanh chóng của Malaysia, sầu riêng Việt Nam còn chịu rủi ro rất lớn khi phụ thuộc tới 90% giá trị xuất khẩu vào thị trường Trung Quốc. Nút thắt lớn nhất đe dọa chuỗi xuất khẩu thời gian qua chính là việc siết chặt kiểm soát dư lượng kim loại nặng Cadimi và chất tạo màu Vàng O. Tại ĐBSCL, tỷ lệ mẫu kiểm tra vượt ngưỡng Cadimi có thời điểm lên tới 30%. Tình trạng ách tắc kiểm nghiệm từng khiến nhiều lô hàng chậm trễ, nứt vỏ, giảm chất lượng, buộc doanh nghiệp phải bán tháo hoặc gánh lỗ tiền tỉ. Nhằm giải quyết điểm nghẽn này, Chính phủ đã kịp thời ban hành Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP ngày 31-7-2026, quy định về việc đơn giản hóa thủ tục hành chính về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói để đơn giản hóa thủ tục hành chính. Đồng thời, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Bộ Khoa học và Công nghệ nâng cấp mạng lưới kiểm nghiệm lên 50 phòng thử nghiệm được đối tác công nhận, cơ bản đáp ứng năng lực phân tích mẫu để phục vụ cao điểm thu hoạch cuối năm tại khu vực Tây Nguyên.

Vai trò quản lý quy hoạch của địa phương

Để chuyển hóa thách thức thành cơ hội phát triển bền vững, chỉ đạo của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tại Thông báo số 421/TB-VPCP đã vạch ra các nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ.

Trước hết, ngành Nông nghiệp phải chuyển đổi triệt để tư duy quản lý từ chạy theo diện tích sang nâng cao chất lượng và giá trị. Các địa phương cần rà soát nghiêm ngặt vùng trồng hiện có, kiên quyết chấm dứt tình trạng mở rộng tự phát ở những nơi thổ nhưỡng, nguồn nước và hạ tầng không phù hợp. Trọng tâm sản xuất phải hướng vào việc chuẩn hóa quy trình canh tác an toàn, đẩy mạnh sử dụng phân bón hữu cơ và kiểm soát chặt chẽ tồn dư kim loại nặng ngay từ đất và nguồn nước tưới.

Song song đó, số hóa chuỗi cung ứng là yêu cầu bắt buộc. Dữ liệu vùng trồng và cơ sở đóng gói phải được chuẩn hóa đồng bộ, kết nối liên thông với hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia. Các địa phương cần nhân rộng mô hình cấp mã định danh số, chủ động chuyển sang phương thức lấy mẫu, kiểm nghiệm chất lượng ngay tại vườn thu gom nhằm rút ngắn thời gian thông quan, tránh dồn ứ ở cửa khẩu. Về lâu dài, doanh nghiệp cần tập trung đầu tư hạ tầng bảo quản lạnh và công nghệ chế biến sâu. Phân khúc sầu riêng cấp đông và tách múi - vốn đạt mức tăng trưởng tới 45% - sẽ là giải pháp hữu hiệu giúp giảm áp lực tiêu thụ quả tươi chính vụ. Đây cũng là chìa khóa để sầu riêng Việt Nam mở rộng thị phần sang các thị trường khó tính như Mỹ, EU, Nhật Bản, Australia, Ấn Độ và UAE, chủ động phân tán rủi ro phụ thuộc vào một đầu ra duy nhất.

Kỷ cương hành chính và trách nhiệm của người đứng đầu địa phương chính là yếu tố then chốt bảo đảm hiệu quả thực thi. Thông báo kết luận của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã quy định rất rõ: Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước Thủ tướng nếu để xảy ra chậm trễ, ách tắc trong công tác cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói hoặc khâu kiểm nghiệm làm ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu nông sản của địa phương.

Những biến động giá cả và rào cản kỹ thuật vừa qua là lời cảnh báo sâu sắc cho thấy thời kỳ tăng trưởng dựa vào số lượng đã khép lại. Tương lai của ngành hàng sầu riêng tỉ đô chỉ có thể đứng vững khi xây dựng được chuỗi liên kết khép kín, minh bạch dữ liệu truy xuất và lấy chất lượng làm giá trị cốt lõi để cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

HÀ TRIỀU